مفهوم جهیزیه

برابر قانون، تهیه وسایل زندگی جزو نفقه و بر عهده شوهر است و زن در این باره تکلیفی ندارد و شوهر موظف به تأمین مخارج زندگی مشترک است، ولی با این حال در بسیاری از خانواده ها مرسوم است که زن در حدود دارایی و توانایی مالی خود با خانواده اش تمام یا بخشی از اثاث مورد نیاز را به خانه شوهر ببرد. از نظر اجتماعی آوردن جهیزیه از طرف زن با خانواده او دارای جنبه های مثبتی است. توضیح اینکه هر چند تأمین معاش خانواده بر عهده شوهر است، ولی زن نیز مایل است در این تلاش او را یاری دهد و چه بسا مردی که در آغاز جوانی می خواهد همسری انتخاب کند در بیشتر موارد توانایی تهیه کلیه وسایل و اثاث مورد نیاز را نداشته باشد و تهیه قسمتی از این وسایل از سوی زن، زندگی مشترک را راحت تر و آسان تر می کند و بدین سان زن عملا احساس می کند که در تأمین مخارج و امکانات زندگی مشترک نقشی فعال دارد. آوردن جهیزیه نشانه صمیمیت و بیانگر روح تعاون و کمک بین خانواده زن و شوهر است. از طرفی دیگر چون طبق قانون، دختر نصف پسر ارث می برد و در موارد بسیاری هم خود زن درآمدی ندارد، دادن جهیزیه از طرف خانواده او راهی است برای جبران مابقی ارثیه!

از لحاظ حقوقی بین مهر و جهیزیه هیچ رابطه ای وجود ندارد، زیرا مهر به حکم قانون باید از طرف شوهر در نتیجه عقد ازدواج به مالکیت زن درآید، در حالی که زن مجبور نیست جهیزیه ای به همراه خود به خانه شوهر ببرد، لیکن عرف جامعه بین مهر و جهیزیه تناسبی را لازم می داند و معمولا جایی که مهریه های سنگین از طرف شوهر پذیرفته می شود، متقابلا زن نیز جهیزیه کامل و متنوعی را به خانه شوهر می آورد!

 

زن مالک جهیزیه است

در جایی که زن جهیزیه را از درآمد و یا مال شخصی خود تهیه می کند، بدون هیچ تردیدی متعلق به خود اوست. همچنین اموالی را که پدر یا مادر به عنوان جهیزیه در اختیار دختر خود می گذارند نیز به مالکیت او در می آید؛ زیرا خانواده دختر این وسایل را برای او تهیه کرده و در واقع به او بخشیده اند و پس از ازدواج که دختر آنها را به خانه شوهر می برد برگشت از این بخشش دیگر موردی ندارد و زن مالک قطعی آنها می گردد و همانند هر مالک دیگری هر نوع تصرفی که بخواهد می تواند در آن بکند؛ زیرا طبق قانون زن دارای استقلال مالی است و اموال و دارایی او پس از ازدواج با اموال شوهر مخلوط نمی شود و برای تصرف در اموال خود هیچ نیازی به اجازه و دخالت شوهر ندارد. ماده ۱۱۱۸ قانون مدنی در این بازه می گوید: زن مستقلا می تواند در دارایی خود هر تصرفی که بخواهد بکند.

ذکر این دونکته خالی از لطف نیست :

– برابر قانون، تهیه وسایل زندگی جزو نفقه و بر عهده شوهر است و زن در این باره تکلیفی ندارد و شوهر موظف به تامین مخارج زندگی مشترک است.

– از لحاظ حقوقی بین مهر و جهیزیه هیچ رابطه ای وجود ندارد، زیرا مهر به حکم قانون باید از طرف شور در نتیجه عقد ازدواج به مالکیت زن درآید، در حالی که زن مجبور نیست جهیزیه ای به همراه خود به خانه شوهر ببرد.

آیا شوهر نیز مالک جهیزیه می شود؟

از نظر حقوقی آوردن جهیزیه از سوی زن نوعی اجازه دادن برای استفاده و بهره مند شدن از آن است و هیچ حقی را برای شوهر ایجاد نمی کند؛ بنابر این هرگاه زن بخواهد می تواند جهیزیه را به دیگری انتقال دهد یا به خانه پدری برگرداند؛ اما در عمل چنین نیست و باتوجه به روابط خانوادگی و تفاهمی که بین زن و شوهر در بیشتر موارد وجود دارد زن این اموال را به خانواده اختصاص می دهد تا صرف نیازهای اعضای آن و از جمله شوهر شود؛ ولی همان طوری که گفتیم شوهر نسبت به آن ها هیچ مالکیتی پیدا نمی کند و فقط می تواند به طور منطقی  معمولی از اموال (جهیزیه) استفاده نماید.

 

اختلاف زن و شوهر در مورد جهیزیه

برای تشکیل خانواده، زن و شوهر اموال خود را مشترک مورد استفاده قرار میدهند، ولی هنگامی که روابط خانوادگی و اخلاقی سست می شود و پای قانون به میان می آید، این اختلاف به وجود می آید که کدام مال از آن شوهر و کدام متعلق به زن است. در مورد جهیزیه نیز هنگام ترک خانه شوهر و انحلال خانواده (طلاق) این مشکل به میان می آید که آیا جهیزیه زن همچنان باقی و در تصرف شوهر است یا بر اثر استعمال و یا نقل و انتقالات دیگر از بین رفته است؟

مشکل از آنجا ناشی می شود که معمولا در مورد جهیزیه سند و نوشته ای (سیاهه) رد و بدل نمی شود، زیرا امضا گرفتن از شوهر و رسید خواستن از او به هنگام آوردن جهیزیه به خانه شوهر عملی زشت و نشانه بی اعتمادی تلقی می گردد و زن و شوهری که می خواهند یک عمر در کنار یکدیگر زندگی کنند، دوست ندارند که در ابتدای زندگی مشترک از این حیث باعث آزردگی و رنجش خاطر دیگری شوند. حتی در جایی که برخی خانواده ها از شوهر رسید میگیرند باز این مشکل همچنان باقی است؛ زیرا چه پسا در طول دوران زندگی، زن مال یا اموالی را که جزو جهیزیه است به دیگری بخشیده یا فروخته باشد.

در این مورد دادگاه باید با توجه به عرف و عادت و اوضاع و احوال قضیه، نسبت به اختلاف پیش آمده میان زن و شوهر تصمیم بگیرد؛ مثلا در جایی که مرسوم است تمام اثاث منزل را زن به عنوان جهیزیه به خانه شوهر ببرد و زن نیز ثروتمند است، باید از شوهر دلیل مالکیت مال یا اموال مورد اختلاف را خواست. برعکس در موردی که زن از خانواده ثروتمندی نیست و دعوا درباره اشیای گرانبهایی است که زن به طور معمول توانایی تهیه آنها را نداشته، باید زن را مدعی به حساب آورد و از او دلیل مالکیت خواست البته در برخی مقررات ثبتی و آرای دادگاهها آمده است که اگر نسبت به وسایل خانه اختلاف شد چیزهایی که بیشتر مورد استفاده مردان است (مثل ریش تراش برقی، پالتو مردانه، کت و شلوار و …) متعلق به شوهر بوده و چیزهایی که بیشتر مورد استفاده زنان است (مثل لوازم آرایشی و البسه زنانه و …) از آن زن محسوب می شود، ولی باز این سؤال مطرح می شود که فی المثل یخچال یا تلویزیون یا اجاق گاز و این قبیل اشیاء را باید جزو کدام دسته دانست؟ در این باره، دادگاهها باید با توجه به اوضاع و احوال قضیه و نشانه های موجود در روابط زن و شوهر تصمیم بگیرند. البته بهتر است خانمها به هنگام خرید وسایل و تهیه اقلام جهیزیه کلیه برگه های خرید و اسناد اموال خریداری شده را برای روز مبادا نگهداری کنند، تا در صورت لزوم به عنوان دلیل و مدرک خود برای استرداد جهیزیه اقدام کنند.

استرداد جهیزیه

همان طور که گفتیم جهیزیه متعلق به زن است و شوهر هیچ مالکیتی نسبت به آن ندارد، بنابر این در صورتی که کانون خانواده از هم بپاشد و زن و شوهر از یکدیگر جدا شوند، زوجه می تواند برای استرداد آنچه به عنوان جهیزیه به خانه شوهر برده از طریق دادن دادخواست به دادگاه، طبق نمونه پیوستی ، اقدام نماید همچنین می توان برای جلوگیری از حیف و میل شدن اموال و احتمالا نقل و انتقال جهیزیه توسط شوهر، نسبت به تأمین و توقیف آنها از طریق دادگاه اقدام کرد. (تقاضای صدور دستور موقت)

ماده ۷۹ آیین نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم الاجراء مصوب ۱۳۵۵ می گوید: «هرگاه متعهد یکی از زوجین باشد که در یک خانه زندگی می نمایند، از اثاث البیت آنچه که عادتا مورد استعمال زنانه است ملک زن و آنچه که عادتا مورد استعمال مردانه است، ملک شوهر و مابقی مشترک بین زوجین محسوب خواهد شد؛ مگر اینکه خلاف ترتیب فوق ثابت شود.» مفاد این حکم در ماده ۶۳ قانون اجرای احکام مدنی مصوب ۱۳۵۶ تکرار شده است